Włocławek i okolice na progu niepodległości 1918-1919.

11 listopada 1918 r., po 123 latach rozbiorów i 4 latach Wielkiej Wojny (1914-1918), Polska odzyskała niepodległość. Państwo nie było w pełni zjednoczone, nie miało ustalonych granic. Obejmowało obszar około 140 tysięcy kilometrów kwadratowych, na których mieszkało 14 i pół miliona ludzi.    11 listopada Rada Regencyjna Królestwa Polskiego powierzyła brygadierowi Józefowi Piłsudskiemu kontrolę nad wojskiem, a dzień później misję utworzenia rządu narodowego. W rezultacie pertraktacji Piłsudskiego z niemiecką Centralną Radą Żołnierską, wojska niemieckie rozpoczęły proces ewakuacji, a ludność cywilna spontanicznie wzięła udział w rozbrajaniu żołnierzy okupanta. Podobnie było we Włocławku, który w nocy z 12 na 13 listopada opuściły władze niemieckie. Nastąpił początek odbudowy państwowości polskiej, stworzono ramy organizacyjne dla samorządu terytorialnego na szczeblu gmin i powiatów. Administracja miasta przeszła w ręce polskie. Rada Miejska w porozumieniu z miejscowymi ugrupowaniami politycznymi, instytucjami społecznymi, oświatowymi i kulturalnymi zaplanowała wybory na dzień 9 marca 1919 r. W styczniu 1919 r. z funkcji burmistrza zrezygnował Ludwik Bauer, powołany na ten urząd jeszcze w lutym 1918 r. Stanowisko burmistrza objął dotychczasowy drugi burmistrz - Stanisław Boryssowicz. Niezwłocznie podjęto działania zmierzające do uporządkowania spraw lokalnych, likwidując jednocześnie szyldy i napisy reklamowe w języku niemieckim.

Miasto znalazło się w jednym z najtrudniejszych okresów swojej historii. Wyraźne problemy demograficzne, niedobór lokali mieszkaniowych, straty w infrastrukturze, powszechne zjawisko przestępczości, spekulacji, lichwy i antagonizmów klasowych pogłębiały tylko chaos gospodarczy i rosnące bezrobocie. Okupacja niemiecka doprowadziła włocławski przemysł do ruiny. Z fabryk i zakładów przemysłowych Niemcy konfiskowali wyposażenie, zapasy surowców i gotowe wyroby z przeznaczeniem na cele wojenne, m. in. nitrocelulozę, potrzebną do produkcji materiałów wybuchowych oraz ligninę, jako materiał opatrunkowy dla rannych żołnierzy, produkowane przez Fabrykę Celulozy R. Saengera. Wojska niemieckie zaopatrywała także Młotownia Parowa I. Szwarca dostarczając osie wozowe dla transportu. Zły stan sanitarny miasta powodował rozwój chorób zakaźnych zarówno wśród ludzi, jak i zwierząt. Na domiar tego Niemcy zlikwidowali fabryki mydła A. Mirewicza i J. Hercszteina. Zamknięto również fabryki papy dachowej oraz browar W. Bojańczyka i wytwórnię wódek. Upadły także m. in. Cegielnia W. Bojańczyka, młyny solne Bałaszewa i Sterna, huta szkła "Helena", fabryka fajansu "Keramos".

Poprawa pogarszających się warunków życia codziennego, oświaty, opieki medycznej oraz rozwiązanie problemów z zaopatrzeniem w podstawowe artykuły żywnościowe stały się priorytetem dla polskich władz miasta i Komisarza Rządu Polskiego na powiaty włocławski i nieszawski, w osobie Wacława Podwińskiego. Włocławek i okolice musiały jeszcze w listopadzie 1918 r. zmierzyć się z groźbą dewastacji i grabieży. W tym czasie przez miasto przeszło ponad 19 tysięcy rosyjskich jeńców wojennych. Konieczne było zapewnienie wszelkich środków bezpieczeństwa, także z uwagi na realną groźbę rozszerzenia się w powiecie strajków chłopskich i robotniczych. W tym celu powołano oddziały tzw. Straży Obywatelskiej, co było przyczynkiem do utworzenia policji państwowej i ziemskiej, funkcjonującej już od końca listopada. Komendantem dla m. Włocławka został ppłk Maciejewicz, dla powiatu włocławskiego - por. Albrecht. Niestety, w początkowym okresie nie spełniała ona należycie swoich zadań. Brak dyscypliny i poszanowania regulaminu, a także niedobór broni - to główne przyczyny jej niewydolności. Z czasem jednak sytuacja uległa poprawie.

Z początkiem roku 1919 we Włocławku nasilały się tendencje antysemickie, dewastowano i rabowano sklepy żydowskie. Komisarz Podwiński w swoich raportach inspiratorów tych zajść określił jako "komunistów-bolszewików". W połowie stycznia policja, wojsko i Straż Ogniowa opanowały sytuację. W mieście ponownie wybuchła jednak fala strajków robotniczych w proteście przeciwko fatalnym warunkom płacowym, tym razem w Celulozie. Akcją kierowali przedstawiciele skrajnych ugrupowań lewicowych. W obawie, iż napięcia społeczne przybiorą na sile szczególnie przed nadchodzącymi wyborami do Sejmu Ustawodawczego (26 stycznia 1919 r.) oraz sejmików powiatowych, rad miejskich i gminnych, Podwiński uzyskał zgodę na wprowadzenie stanu wyjątkowego. Mimo zaciętej rywalizacji politycznej w atmosferze niepokoju wybory przebiegły spokojnie, jednakże przy stosunkowo niewielkim zainteresowaniu społeczeństwa. To niezwykle istotne dla odrodzonego Państwa Polskiego wydarzenie, a także działania lokalnych władz, doprowadziły do względnego uporządkowania spraw politycznych, gospodarczych i wyciszenia rewolucyjnych nastrojów społecznych. W końcu 1919 roku dało się odczuć pierwsze objawy ożywienia gospodarczego i wzrost inwestycji, zahamowane niestety przez ofensywę bolszewicką w roku 1920. Do przypieczętowania odzyskanej niepodległości pozostała jeszcze kwestia uregulowania granic państwa.

Powyższe wydarzenia doskonale przedstawiają materiały archiwalne z okresu międzywojennego stosunkowo bogato zachowane w zasobie Archiwum Państwowego w Toruniu Oddziału we Włocławku. Wybrane na niniejszą wystawę akta prezentują główne problemy, z jakimi borykało się społeczeństwo Włocławka i okolic w pierwszych miesiącach niepodległości zarówno w dziedzinie gospodarki, bezpieczeństwa publicznego, opieki medycznej, oświaty, jak i na polu politycznym.

Wystawę otwiera ważne dla Włocławka wydarzenie - powołanie Ludwika Bauera na urząd burmistrza miasta w lutym 1918 r. oraz pismo Cesarsko-Niemieckiego Szefa Powiatu Włocławskiego w sprawie przekazania administracji i akt w ręce polskie. Problemy gospodarcze i napięcia społeczne oraz podejmowane inicjatywy zmierzające do ich przezwyciężenia obrazują sprawozdania z działalności Komisarza Rządu Polskiego na powiaty włocławski i nieszawski, Starosty, Wydziału Powiatowego Włocławskiego oraz akta Magistratu.

Prezentację kończy pismo Rady Miejskiej w sprawie oddelegowania przedstawicieli na obchody pierwszej rocznicy opuszczenia kraju przez okupantów - 11 listopada 1919 r., a także apel kolejarzy do społeczeństwa w sprawie uczestnictwa w uroczystościach rocznicowych.

mgr Robert Górski
Archiwum Państwowe w Toruniu
Oddział we Włocławku

Zapraszamy serdecznie do obejrzenia wystawy!
Prosimy o uwagi i refleksje!